Qaysi mulk umumiy hisoblanadi va bo‘linadi
O‘zbekiston Respublikasi Oila kodeksiga ko‘ra, nikoh davomida er-xotin tomonidan orttirilgan barcha mol-mulk ularning umumiy qo‘shma mulki hisoblanadi. U qaysi nomga olingani yoki kim pul to‘laganidan qat’i nazar.
| Mulk turi | Aynan nimalar bo‘linadi | Muhim jihat (O‘zbekiston Respublikasi Oila kodeksiga muvofiq) |
|---|---|---|
| Er-xotinning daromadlari | Ish haqi, tadbirkorlikdan olinadigan daromadlar, gonorarlar, pensiyalar, nafaqalar. | Hattoki turmush o‘rtog‘lardan biri ishlamagan, uy xo‘jaligini yuritgan va bolalarga qaragan bo‘lsa ham, u ikkinchi turmush o‘rtog‘ining barcha daromadlariga teng huquqqa ega (23-modda). |
| Ko‘chmas mulk | Nikoh davrida sotib olingan kvartiralar, uylar, yer uchastkalari, dala hovlilar, garajlar. | Hujjatlar qaysi turmush o‘rtog‘i nomiga rasmiylashtirilgani muhim emas. Agar ko‘chmas mulk nikohda sotib olingan bo‘lsa – u umumiy. |
| Transport vositalari | Avtomobillar, mototsikllar va boshqa transport vositalari. | Hattoki mashinadan faqat er foydalangan bo‘lsa ham, u xotin nomiga rasmiylashtirilgan (yoki aksincha) bo‘lsa, baribir qo‘shma mulk hisoblanadi. |
| Maishiy texnika va mebel | Televizorlar, muzlatkichlar, kir yuvish mashinalari, mebel garniturlari va boshqa jihozlar. | Faqat qimmatbaho buyumlar bo‘linadi. Shaxsiy foydalanish buyumlari (kiyim-kechak, poyabzal) bo‘linmaydi (26-modda). |
| Bank omonatlari va jamg‘armalar | Bank hisoblaridagi barcha pul mablag‘lari, hisob qaysi nomda ochilganidan qat’i nazar. | Agar hisob nikohdan oldin ochilgan bo‘lsa-yu, nikoh davrida to‘ldirilgan bo‘lsa, bo‘linishga nikoh davrida kiritilgan qism taalluqlidir. |
| Biznes va aksiyalar | MChJ ustav kapitalidagi ulushlar, aksiyalar, paylar va nikohda sotib olingan boshqa qimmatli qog‘ozlar. | Biznesni bo‘lish – eng murakkab masalalardan biri bo‘lib, ko‘pincha baholash va yuridik hamrohlikni talab qiladi. |
| Hashamat buyumlari | Zargarlik buyumlari, antikvar buyumlar, qimmat san’at asarlari. | Zargarlik buyumlari shaxsiy foydalanish buyumi sifatida ko‘rilishi mumkin bo‘lsa-da, agar ular hashamat buyumlari bo‘lsa, sud ularni umumiy mulk deb tan olishi mumkin. |
| Qarzdorlik va kreditlar | Oilaviy manfaatlarda olingan majburiyatlar (ipoteka, avtokredit, iste’mol kreditlari) ham teng ulushlarda bo‘linadi. | Agar turmush o‘rtog‘lardan biri boshqasining xabarisiz shaxsiy ehtiyojlari uchun kredit olgan bo‘lsa, bunday qarz uning shaxsiy qarzi deb topilishi mumkin (28-modda). |
| Ishlamagan turmush o‘rtog‘i tomonidan orttirilgan mulk | Nikoh davrida sotib olingan barcha narsalar, hatto turmush o‘rtog‘lardan biri mustaqil daromadga ega bo‘lmasa ham. | Uy xo‘jaligini yuritish va bolalarga qarash oilaviy byudjetga to‘laqonli hissa sifatida e’tirof etiladi (23-modda). |
Ajrimda qaysi mulk bo‘linmaydi
Er-xotin egaligidagi barcha mulk bo‘linmaydi. Qonun umumiy qo‘shma mulk tarkibiga kirmaydigan har bir turmush o‘rtog‘ining shaxsiy mulk toifalarini aniq belgilaydi.
| Mulk toifasi | Batafsil tavsif | Asos (O‘zbekiston Respublikasi Oila kodeksi) |
|---|---|---|
| Nikohgacha bo‘lgan mulk | Kvartira, mashina, dala hovlisi va nikoh rasmiy ro‘yxatga olinishidan avval turmush o‘rtog‘larning har biriga tegishli bo‘lgan boshqa narsalar. | 25-modda |
| Hadya qilingan mulk | Nikoh davrida turmush o‘rtog‘lardan biriga hadya qilingan barcha narsalar (masalan, ota-onasi qiziga kvartira hadya qilgan). | 25-modda. Hadya qilinganini tasdiqlovchi hujjatlar (hadya shartnomasi) bo‘lishi muhim. |
| Meros tariqasida olingan mulk | Agar turmush o‘rtog‘lardan biri nikoh davrida qarindoshlaridan meros olgan bo‘lsa (uy, bankdagi omonat va h.k.). | 25-modda. |
| Boshqa bepul bitimlar bo‘yicha olingan mulk | Masalan, xususiylashtirish natijasida turmush o‘rtog‘lardan biri tomonidan olingan kvartira. | 25-modda. |
| Shaxsiy foydalanish buyumlari | Kiyim-kechak, poyabzal, gigiyena buyumlari, kosmetika. Istisno: qimmatbaho taqinchoqlar va hashamat buyumlari. | 26-modda. |
| Intellektual mulk | Ixtiro, fan, adabiyot, san’at asarlariga bo‘lgan huquq. Biroq ushbu huquqlardan foydalanishdan olinadigan daromadlar umumiy mulk hisoblanadi. | 25-modda. Patent yoki mualliflik huquqi bo‘linmaydi, biroq gonorarlar – bo‘linadi. |
| Voyaga yetmagan bolalar uchun olingan narsalar | Kiyim-kechak, poyabzal, maktab anjomlari, musiqa asboblari, bolalar kutubxonasi, o‘yinchoqlar. | 27-modda. Ushbu buyumlar kompensatsiyasiz bolalar bilan yashaydigan turmush o‘rtog‘iga beriladi. |
| Bolalar nomiga kiritilgan omonatlar | Turmush o‘rtog‘lar tomonidan umumiy voyaga yetmagan bolalar nomiga ochilgan bank hisoblariga kiritilgan pul mablag‘lari. | 27-modda. Bu omonatlar bolalarga tegishli hisoblanadi. |
| Davlat mukofotlari va sovrinlar | Fan, sport, san’at sohalaridagi alohida xizmatlar uchun olingan mukofot va sovrinlar. | Bevosita ko‘rsatilmagan bo‘lsa-da, sud amaliyoti ularni shaxsiy mulk deb ko‘radi. |
| «Murakkab» holat: nikohgacha bo‘lgan mulkni yaxshilash | Agar nikoh davrida umumiy mablag‘lar yoki ikkinchi turmush o‘rtog‘ining mehnati hisobiga shaxsiy mulkka sarmoya kiritilib, uning qiymati sezilarli oshirilgan bo‘lsa (masalan, nikohgacha olingan kvartirada kapital ta’mir). | Bunday mulk sud tomonidan umumiy qo‘shma mulk deb tan olinishi mumkin (25-modda). |
Mulkni bo‘lish usullari va variantlari
Nikoh davrida orttirilgan mulkni ikki yo‘l bilan bo‘lish mumkin: kelishuv asosida (tinch yo‘l) yoki sud orqali. Har bir usulning o‘ziga xos jihatlari, afzallik va kamchiliklari bor.
| Usul / Variant | Qanday ishlaydi | Afzallik va kamchiliklar |
|---|---|---|
| Ixtiyoriy kelishuv (tinch yo‘l) | Turmush o‘rtog‘lar o‘zlari kimga nima tegishini kelishib, yozma kelishuv tuzadilar. | Afzalliklar: tez, arzon, mulkni mutanosib emas, balki adolat tamoyiliga ko‘ra bo‘lish mumkin. Kamchiliklar: o‘zaro yon berishni talab qiladi. |
| Og‘zaki kelishuv | Oddiy og‘zaki kelishuv. | Juda ishonchsiz usul. Istalgan payt turmush o‘rtog‘lardan biri o‘z so‘zidan qaytishi mumkin. Tavsiya etilmaydi. |
| Yozma kelishuv | Oddiy yozma shaklda tuzilgan kelishuv. | Og‘zaki kelishuvga nisbatan ishonchliroq, biroq sudda nizolashilishi mumkin. |
| Notarial tasdiqlangan kelishuv | Turmush o‘rtog‘lar kelishuv tuzib, uni notariusda tasdiqlatadilar. | Eng ishonchli ixtiyoriy usul. Notarius shartlarning qonuniyligini tekshiradi. Bunday kelishuv ijro hujjati kuchiga ega. |
| Sud orqali bo‘lish (sudyabiy tartib) | Agar er-xotin kelisha olmasa, ulardan biri mulkni bo‘lish to‘g‘risida sudga da’vo arizasi beradi. | Afzalliklar: yakuniy qarorni uchinchi tomon (sud) qabul qiladi. Kamchiliklar: uzoq, qimmat (davlat boji, yuristlar), odatda mulk qat’iy teng bo‘linadi. |
| Naturada bo‘lish | Mulk jismonan taraflar o‘rtasida bo‘linadi. | Bo‘linadigan buyumlarga nisbatan qo‘llanadi. Masalan, ayolga – televizor, erkakka – muzlatkich. Kvartira yoki mashinani bunday bo‘lishning iloji yo‘q. |
| Pul kompensatsiyasi to‘lab berish | Bo‘linmaydigan mulk (masalan, avtomobil) bir turmush o‘rtog‘iga beriladi, u esa ikkinchisiga uning bozor qiymatining yarmiga teng kompensatsiya to‘laydi. | Mashina yoki bir xonali kvartirani bo‘lishda eng ko‘p uchraydigan variant. |
| Mulkni sotib, pulni bo‘lish | Er-xotin sud qaroriga ko‘ra umumiy mulkni (masalan, uy) sotadilar va tushgan pulni teng bo‘lib oladilar. | Ulardan biri ikkinchisining ulushini sotib ololmasa yoki istamasa qo‘llanadi. |
| Ulushlarning tengligidan chekinish | Sud “50 ga 50” prinsipidan chekinib, tomonlardan biriga kattaroq ulush berishi mumkin. | Bu voyaga yetmagan bolalar manfaatlaridan kelib chiqqan holda yoki turmush o‘rtog‘lardan biri asossiz ravishda daromad topmagan bo‘lsa mumkin (24-modda). |
| Nikoh shartnomasi | Agar nikohdan oldin yoki nikoh paytida nikoh shartnomasi tuzilgan bo‘lsa, bo‘lish aynan undagi shartlarga muvofiq amalga oshiriladi. | Nikoh shartnomasi Oila kodeksining umumiy qoidalaridan ustun. |
Bo‘lish tartibi: amaliy qadamlar va maslahatlar
Mulkni bo‘lish jarayoni tayyorgarlik va diqqatni talab qiladi. To‘g‘ri ketma-ketlik va hujjatlarni o‘z vaqtida yig‘ish mulkiy huquqlaringizni himoya qilishga yordam beradi.
| Qadam | Nima qilish kerak | Foydali maslahat |
|---|---|---|
| 1. Barcha mulkni ro‘yxat qiling | Nikohda orttirilgan barcha qimmatli mulklarning to‘liq ro‘yxatini tuzing. Taxminiy xarid sanasini ko‘rsating. | Ro‘yxatga nafaqat aktivlar (kvartiralar, mashinalar), balki passivlar (kreditlar, qarzlar)ni ham kiriting. |
| 2. Hujjatlarni to‘plang | Mulk bo‘yicha barcha hujjatlarni toping va nusxalarini tayyorlang: oldi-sotdi shartnomalari, kadastr pasportlari, avto texpasportlari, bank hisobidan ko‘chirmalar. | Agar hujjatlar ikkinchi turmush o‘rtog‘ida bo‘lsa va u bermasa, sudda ularni talab qilish to‘g‘risida iltimosnoma berish mumkin. |
| 3. Mulkni baholang | Nizoli mulkning bozor qiymatini aniqlang. Ko‘chmas mulk va avtomobil uchun mustaqil baholovchini jalb qilish maqsadga muvofiq. | Baholash hisobotı kompensatsiya yoki davlat boji hisob-kitobida muhim dalil bo‘ladi. |
| 4. Tinch yo‘l bilan kelishishga harakat qiling | Ikkinchi turmush o‘rtog‘iga bo‘lish variantlaringizni taklif qiling. Ularni xotirjam, hissiyotlarsiz muhokama qiling. | Muzokaralarni yozma tarzda (messengerlar yoki email orqali) olib boring, bu barcha takliflarni qayd etishga yordam beradi. |
| 5. Yuristga murojaat qiling | Kelishmoqchi bo‘lsangiz ham, oilaviy huquq bo‘yicha yurist bilan maslahatlashish huquqlaringiz va istiqbollaringizni aniq tushunishga yordam beradi. | Maslahatga tejamang. Bu sizni jiddiy xatolardan saqlashi mumkin. |
| 6. Da’vo arizasini tayyorlang (zarur bo‘lsa) | Kelisha olmagan taqdirda, fuqarolik ishlari bo‘yicha tumanlararo sudga mulkni bo‘lish haqida da’vo arizasi tayyorlash kerak. | Da’vo ko‘chmas mulk joylashgan hudud bo‘yicha yoki javobgarning yashash joyi bo‘yicha beriladi. |
| 7. Davlat bojini to‘lang | Davlat bojining miqdori siz da’vo qilayotgan mulkning umumiy qiymatiga bog‘liq. | Aniq miqdorni yurist yoki sud xodimi hisoblab berishi mumkin. |
| 8. Mulkka taqiq (arest) qo‘llashni so‘rang | Da’vo bilan bir vaqtda nizoli mulkka arest qo‘yish to‘g‘risida iltimosnoma bering. | Bu sud qaroriga qadar ikkinchi turmush o‘rtog‘ining mashina yoki kvartirani sotishi yoki hadya qilishi oldini oladi. |
| 9. Sud majlislarida ishtirok eting | Barcha majlislarga keling yoki vakilingizni yuboring. O‘z pozitsiyangizni aniq va asosli bayon eting. | Jarayon bir necha oy davom etishi mumkinligiga tayyor bo‘ling. |
| 10. Mulk huquqini ro‘yxatdan o‘tkazing | Sud qarori qonuniy kuchga kirgach, ko‘chmas mulk bo‘yicha huquqlaringizni Kadastr agentligida, avtomobil bo‘yicha esa YHXBBda ro‘yxatdan o‘tkazing. | Sud qarori hujjatlarni sizning nomingizga rasmiylashtirish uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. |